|
Hardal:
Kullanıldığı yerler: Siyah hardal tohumundan tıpta, bronşit ve
zatürreeden kaynaklanan şikayetleri gidermek için haricen kullanılan ilaçlar
yapilir. Sofra hardalı ise hazmı kolaylaştırıp, kabız olmayı önler.
Haşhaş: (Schlafmohn / Poppy / Papaver / Papaveraceae /
Papaver somniferum glabrum / Oplum poppy)
Yüzyıllardan beri ekilmekte olan bir kültür bitkisidir. Haşhaş
ziraatının ilk defa nerede başlamış olduğu kesin olarak belli değildir. Bâzı
yazarlara göre Akdeniz havzası, Anadolu ve Mezopotamya’dır. Türklerin eski
anayurtları olan Orta Asya’da haşhaş ziraatını yapmakta oldukları ve göçler ile
bu kültürü etrafa yaydıkları düşünülmektedir. Etiler zamanında Anadolu’da
haşhaş ekimi yapıldığı arkeolojik kazılarla ortaya çıkmıştır. Anadolu birçok coğrafik
ve ekolojik haşhaş gruplarının toplandığı bir yerdir. Bu sebeple Anadolu’da çok
çeşitli haşhaş gruplarına rastlanır. Memleketimizde yetiştirilen haşhaş iki alt
türe ayrılmaktadır:
1) Papa ver somniferum alt tür anatolicum (Körhaşhaş): Bitki 50-120 cm
boyunda, az veya orta dallı, kapsülleri büyük (5 cm çaplı), kalın kabuklu,
konik, yuvarlak, olgunlaşınca delikleri açılmayan türdür.
Bu alt türün de beyaz ve mor çiçekli olan varyeteleri (çeşit)
vardır.
Varyete albescens (Akhaşhaş): Çiçekler saf beyaz, tohumlar beyaz veya
devetüyü renklidir. Ekilmekte olan haşhaşların % 60-70’ini bu varyete teşkil
etmektedir. Bilhassa sofa bölgede (Amasya, Tokat, Çorum, Malatya) ekilmektedir.
Varyete violascens (Karahaşhaş, Gökhaşhaş): Çiçekler açık veya
koyu mor, tohumlar gri veya kahverengidir. Yukarıdaki varyeteye göre daha az ve
genellikle onunla birlikte ekilmektedir.
2) Papaver somniferum alttür spontaneum (Açıkhaşhaş):
Bitki 60-100 cm boyunda, kapsülleri küçük (2,5 cm çaplı), çok ve
nadiren orta dallı, ince kabuklu olup olgunlaşınca kapsül meyvede delikler
açılır. Bu alt türün de varyeteleri vardır. Ekimi körhashas alt türünün
varyetelerine göre az olmakla beraber Bilecik, Kütahya, Uşak, Afyon, Burdur,
Isparta, Denizli ve haşhaş zirâatı yapılan hemen her mıntıkada bulunur. Varyete
violaceum’un çiçekleri açık mordan koyu mora kadar değişen renkli, dip
kısımları koyu mor renklidir. Tohumlar mavimsi-gri veya kahverengidir.
Anadolu’da açık haşhaşın en çok rastlanan varyetesidir.
Türkiye’de yetiştiği yerler: Anadolu.
Kullanıldığı yerler: Bitkinin kullanılan kısımları ham meyvelerinin
çizilmesi ile elde edilen afyon, kurutulmuş ham meyveler, yapraklar, tohumları
ve tohumlarından elde edilen yağıdır. Haşhaş yaprağı elde edildiği alt türe ve
gövdedeki yerine göre sekli az çok değişir. Bilhassa hâricen kullanılan bâzı
merhemlerin bileşimine girer ve ağrı dindiricidir. Hashas basi, haşhaşın
olgunlaşmasından, sütlüyken toplanan ve kurutulan, tohumları çıkarılan kapsül
meyveleridir. Bileşiminde toplanma zamanına göre değişen afyon alkaloitleri
vardır. Harici ağrı dindirici olarak, özellikle diş hekimliğinde kullanilir.
Tohumlarının yağı ise, tohumları soğukta tazyik edilmesi sûretiyle elde edilen
yağdır. Soğukta elde edilen yağın bileşiminde asitler az, sıcakta elde edilen
yağın ise asitleri fazladır. Soğukta elde edilen yağ, bâzı merhemlerin
bileşimine girer. Sıcakta elde edilen yağ, yemek yağı ve sanayide sabun
yapiminda kullanilir. İçerdiği zehirli maddeli dolayısıyla, hekim kontrolü
ve tavsiyesi olmadan kesinlikle kullanılmamalıdır.
Hatmi: (Apothekerstockmalve /
Guimauwe / Marshmallow / Althaea officinalis)
Temmuz-ağustos aylarında, pembemsi-beyaz renkli çiçekler açan,
50-150 cm yüksekliginde, çok senelik, otsu ve tıbbî bir bitkidir. Sulak
çayırlar ve dere kenarlarında bulunur. Gövdeleri dik ve tüylüdür. Yaprakları
saplı ve çok tüylüdür. Çiçekler, dalların ucundaki yaprakların koltuğunda tek
veya gruplar hâlinde bulunur.
Türkiye’de yetiştiği yerler: Akdeniz bölgesi.
Kullanıldığı yerler: Bitkinin kullanılan kısımları yaprakları,
çiçekleri ve köküdür. Yaprakları bitki çiçekliyken ve çiçekler tamâmen açmadan
toplanır ve gölgede kurutulur. Kökler ise yaslı bitkilerden sonbaharda alınır,
kabukları soyularak gölgede kurutulur. Bütün bitki fazla miktarda müsilaj
taşır. Bundan başka nişasta, sakaroz, galaktoz, pektin, yağ, tanen ve asparagin
taşır. Yaprak, çiçek veya kökleri haricen ve dahilen göğüs yumuşatıcı olarak
kullanilir. Çiçekleri gölgede kurutulup çay gibi demlenince göçüsü yumuşatır ve
öksürüğe iyi gelir. Dövülmüş hatmi taneleri vücuda sürülürse, sinek ve böcek
isirmailarni önler.
Ayni şekilde kullanılan diğer türler şunlardır:
Gül hatmi (Althaea rosea): 1-2 m yüksekliginde, beyaz, sari-kırmızı ve
siyahimsi- kırmızı renkli çok senelik bir bitkidir. Meyvelerinin üzeri tüylüdür.
Süs bitkisi olarak yetiştirilir. Diğer hatmi gibi kullanilir.
Killi hatmi (Althaeae hirsuta): 10-40 cm yüksekliginde, dik ve tüylü,
eflatun renginde çiçekleri olan bir bitkidir. Tıbbî hatmi gibi kullanilir.
Havlıcan: (Galgant / Alpinia / Galingale / Alpinia officinarum)
Bir çenekliler sınıfının Zencefilgiller familyasından güzel
çiçekli, itirli, çok yıllık, otsu bitkidir. Diğer ismi galangal veya Çin
zencefilidir. Toprak üstü sapları çok fazla dallanmış rizomlardan (kök
saplarından) çıkar, ilâve sapları da olabilir. Bir metreden fazla yüksekliği
vardır. Kırmızı çizgili, çiçekleri beyaz yaprakları bulunur. Havlıcan çok cazip
çiçeklerinin ve kokusunun güzelliği sebebiyle aranan bir bitkidir.
Kullanıldığı yerler: Kurutulmuş rizomlari hamur islerinde
kullanilir. Bu rizomlardan elde edilen yağ sari sıvıdır. Serinletici olup,
kâfur benzeri kokuya sâhiptir. Kurutulmuş rizomlari ve türevleri acimtrak
aromalıdır. Havlıcan kökü, meşrubatlarda, dondurma, şekerlemeler, tarım
ürünleri, çikolata çeşitlerinde kullanılabilir. Rizomlari ayrica zencefil gibi
baharat olarak da kullanilir. Tıbbî faydasının çok olduğu bilinmektedir.
Kaynatılan suyu bir miktar içilirse mîde ağrılarına, romatizma ve kulunca iyi
gelir. Bel gevşekliği, çocukların yatağı kirletmesini önler. Balgam söktürür,
tükürük ifrâzâtını arttırır. Ağız kokusunu giderir. Mafsal ağrılarına ve mîde
ekşimesine iyi gelir.
Havuç: (Mohrrübe / Carotte / Carrot / Daucus corota )
Kökleri sebze olarak yenen iki yıllık bir kültür bitkisidir.
Havucun vatani Orta Avrupa’dır. Yabânî olarak Avrupa, Kuzey Afrika ve Asya’da
rastlanır. Memleketimizde de rastlanmaktaysa da kültür havucu özelliğinde
değildir. Bitki 1-1,5 m kadar boylarında, az dallı, parçalı yapraklıdır.
Çiçekleri yazın açan küçük, beyazımsı renkli semsiye durumunda toplanmışlardır.
Elverişli topraklarda ana kök bir metre kadar derine inebilmektedir. Havucun
kazık seklindeki etli kökleri kültür sâyesinde meydana gelmiştir. Havucun açık
sari-turuncu renkteki diş kısmi kabuk kısmidir. Kök meyveleri farklı türleri
sebebiyle çeşitli sekil ve büyüklüktedir. Koyu sarimsi-turuncu renkte olan iç
kısmi odun dokusuna tekâbül etmekle birlikte genellikle parankimatik
hücrelerden yapılmıştır.
Türkiye’de yetiştiği yerler: Doğu Anadolu hâriç bütün Anadolu.
Kullanıldığı yerler: Bitkinin tohumları ve kazık kökleri (havuç)
kullanilir. Tohumlar eterim yağ ihtiva eder ki, bu da geraniol elde etmekte
kullanılabilir. Ayrica konserve ve parfümeri sanayicinde kullanilir. Kültür kök
meyveler likopin, karo tin provitamin A, B1, B2, C vitaminleri, % 7 oranında
seker, % 29 kadar fosfor ve mâdenî tuzlar ihtiva eder. Bu kök meyveler ham
madde olarak karo tin elde etmede, gıda olarak tâze ve tursu hâlinde
kullanilir. Provitamin A, vücutta vitamin A hâline geçer. Vitamin A, hastalıklara
karsı mukâvemet kazandıran, göz ve cilt hastalıklarını önleyen çok faydalı bir
maddedir. Tâze havuç, güneş yanıkları vakalarında lapa hâlinde kullanilir.
Havuç unu ve suyu çocukların beslenmesinde çok faydalıdır.
Hayıt: (Ayıt / Vitex agnus-castus / Agnus castus /
Petit poivre)
Mineçiçeğigiller familyasından, Bati ve Güney Anadolu'da yaşayan
bir ağaççıktır. Temmuz aylarında mor renkli çiçekleri açar. Dalları ve
yapraklarında, uçucu ve sabit yağ, tanen, sineol, sekerler, kristalize maddeler
ve glikozit vardır.
Kullanıldığı yerler: İdrar söktürür. Sancıları keser. Aybaşı
kanamalarını düzenler. Anne sütünü artırır. Hazımsızlığı giderir. Karın ağrısı
ve ishali keser. Ayak şişlerini indirir. Akrep ve Arı sokmalarında kullanılır.
Helvacıkabağı: (Kestanekabağı / Cucubirta maxima / Winter
squesh / Potiron)
Gövdeleri silindir biçiminde, yaprakları böbrek seklinde ve
tüylüdür. Meyveleri basık küremsi, saplı, ince kabukludur. Pişirildiğinde
kabukları yumuşar ve zar gibi soyulur. Kırmızı etli kısmında sekerli ve
nişastalı maddeler vardır. Yemeği ve tatlısı yapilir.
Kullanıldığı yerler: Her iki türün tıbbî olarak kurutulmuş
tohumları kullanilir. Tohumlarında sâbit yağ ve peporesin vardır. Tohumları
(çekirdekleri) tenya ve kurt düşürücü olarak bilhassa çocuklarda
kullanılmaktadır. Tohumlar diş kabuklarından ayrılarak dövülür, sekerle
karıştırılarak verilebilir. Ortalama doz çocuklarda 40 gr büyüklerde takriben
100 gridir. Kabak çok besleyici özelliktedir C ve B1 vitamini ihtiva eder.
Pişirilen etli kısmi yiyecekten başka çıban ve sis yerlere lapa olarak da
tatbik edilir.
Hindistancevizi:
Kullanıldığı yerler: İdrar söktürür. Böbreklerdeki kum ve tasların
düşürülmesine yardımcı olur. Mide ağrılarını giderir.
Hıyarşembe: (Hind hıyarı / Hiyarşember / Casse / Cassia fistula)
Baklagillerden, "Leguminoseae" denilen bir ağacın
meyveleridir. Doğu Hine, antim ve Brezilya'da yetişir. Meyvesi silindirik ve
siyahtır. Terkibinde, seker, pektin, zamk, tanen ve esans vardır.
Kullanıldığı yerler: Kabızlığı önler. Fazlası müshildir.
Hodan:(Borretsch / Gurkenkraut
/ Bourrache / Borrego officinalis / Borage)
Mayıs-eylül ayları arasında mavi renkte çiçek açan, sert tüylü,
15-60 cm yüksekliginde, bir yıllık otsu bir bitkidir. Sığırdili olarak da
bilinir. Daha çok rutubetli yerleri sever. Yaprakları buruşuk, sert tüylü, oval
şekilli, alttakiler saplı, üstekiler sapsızdır. Çiçekler uzun saplıdır.
Türkiye’de yetiştiği yerler: Marmara, Kuzey ve Bati Anadolu.
Kullanıldığı yerler: Bitkinin çiçekleri ve yaprakları kullanilir.
Fazla miktarda müsilaj, reçine, mâdenî tuzlar taşır. Yapraklar ve çiçekler ter
verici, idrar ve balgam söktürücüdür. Boğaz ağrılarına ve öksürüğe karsı
kullanilir.
Hünnap: (Jujube / Jujubier /
Jujube / Çigde / Zizyphus juiba /
Zizyphus vulgaris / Chinese date / Jujuba)
Nisan-mayıs ayları arasında, sarı renkli çiçekler açan, hoş kokulu,
4-5 m yüksekliginde dikenli bir ağacın, kırmızı kabuklu, sert çekirdekli, iri
zeytin biçiminde ve büyüklüğünde bir yemişidir. En diş çeperi derimsi ve ince,
pulpası (yumuşak kişim) sari renkli ve tatlı lezzetlidir Ünnap da denilir.
Bahçelerde yetiştirildiği gibi yabânî olarak da bulunur. Asil vatani
Suriye’dir. Ağacının gövdeleri silindir biçiminde, esmer kabuklu, çok
dallıdır.Yapraklar karşılıklı 2 sıra hâlinde, kısa saplı, diken seklinde 2
küçük yaprakçıklıdır.Çiçekler 3-6 tânesi bir arada ve oldukça küçüktür.Çanak
yaprakları 5 parçalı ve yeşil renklidir. Taç yaprakları sari renkli, kıvrık
olup 5 parçalıdır.
Türkiye’de yetiştiği yerler:Yerli değildir. Marmara, Bati ve Güney
Anadolu’da yetiştirilir.
Kullanıldığı yerler: Meyveleri tamâmen olgunlaştıktan sonra
toplanır ve güneşte kurutulur. Meyvelerinde seker, tanın ve müsilajli maddeler
bulunmaktadır.Çok eskiden beri yumuşatıcı, balgam ve idrar söktürücü ve kabız
edici olarak kullanılmaktadır.
Hurma: (Dattelpalme /
Dattier / Date palm / Phoneix dactyfera / Datte)
İnsanoğlunun yetiştirdiği en eski bitki çeşitlerinden biridir.
Basil’in en eski yerlileri Sümerler hurmayı en azından 5000 sene önce ilk defâ
yetiştirmişlerdir. Kuzey Afrika ve Orta Doğu bölgelerinin ekonomisinde çok
eskiden beri büyük bir rol oynar. Amerika’ya İspanyollar tarafından 19.
yüzyılın baslarında getirilmiş ve Meksika civârında yetiştirilmiştir. İlk defâ
Basra Körfezinde yetiştirildiği tahmin edilen hurma bitkisi yaklaşık 18-24 m
boyundadır. Yapraklarının bir kısmi yere doğru sarkar ve bir kısmi da yukarı
doğrudur. Yapraklarının uzunlukları 6 m civârındadır. Gövdeleri diktir.
Tabanından birçok sürgün verir. Yelpâze olan yapraklarının büyükleri tepede
toplanmıştır. Çiçekleri ekseriyâ tek cinslidir. Başak tipindeki çiçekleri
“spata” adi verilen büyük yapraklarla çevrelenmiştir. Gövdesinde yapraklar
genellikle toplu olarak bulunur. Küçük sari çiçekleri toplu hâlde açarlar.
Farklı cinsiyetli çiçekler ayrı ağaçlarda yetişir. Dişi çiçekler zamanla tek
tohumlu meyvelere dönüşürler. Meyveleri sarimsi kahve renkli, diş kabuk
sarimsidir. Orta kişim etli ve seker bakımından zengindir. Tohum silindirik,
sert ve bir yüzü boyunca derin olukludur.
Türkiye’de yetiştiği yerler: Memleketimizde Phoenix dectylifera türü
örnekleri azdır. Buna karşılık Phoenix canariensis daha çok yetiştirilmektedir.
Gövde tabanında sürgünler vermesi ve tohumların daha kısa ve şişkin olusu ile
ayırt edilir. Bati ve Güney Anadolu ve Akdeniz bölgesinde yetiştirilmektedir.
Memleketimizde yetişenlerin hurma meyvelerinin gıdâ bakımından önemi yoktur,
daha çok gölge verici olarak kullanilir.
Kullanıldığı yerler: Hurmanın meyvesi tatlı ve besleyicidir.
Yaklaşık % 20 nem ihtivâ eden tâze hurmalarda % 60-65 seker ve % 2 protein
vardır. Kurumuş hurmalarda seker oranı % 75-85 civârındadır. Bir diğer hurma
çeşidi olan Phoenix sylvestris’ten hurma şekeri elde edilir. Ayrıca, bedeni ve
zihni gelişmeyi sağlar. Kansere karsı koruyucu olduğu bilinir. Boğaz ağrısını
keser. Bronşit, öksürük ve soğuk algınlığı şikayetlerini giderir. Kemik
hastalıklarında faydalıdır.
Hüsnüyusuf:(Guguçiçegi / Dianthus barbatus / Iychinide /
Bunch pink / Yalınkat karanfil)
Karanfilgiller familyasından bir çeşit süs bitkisidir.
Kullanıldığı yerler: Mide üşütmesinden doğan şikayetleri giderir.
İktidarsızlıkta da faydalıdır.
|