|
Fesleğen: (Basilienkraut / Basilic / Sweetbasil / Reyhanotu / Ocimum
basilicum )
Haziran-eylül ayları arasında, pembemsi veya sarimsi-beyaz renkli
çiçekler açan, 20-40 cm yüksekliginde, çok senelik, kuvvetli kokulu, otsu bir
bitkidir. Reyhan otu olarak da bilinir. Vatani Iran ve Hindistan’dır. Gövdeleri
dik, tüysüz veya hafifçe tüylü, çok dallı ve yapraklıdır.Yapraklar karşılıklı
ve uzunca saplı olup, hös kokuludur. Çiçekler üst yaprakların koltuğunda
ekseriya 6 çiçekli durumlar hâlinde toplanmıştır.Çanak ve taç yaprakları tüp
seklinde ve 2 dudaklıdır.Meyveleri oval şekilli, küçük ve parlak siyah
renklidir.
Türkiye’de yetiştiği yerler: Yerli değildir. Süs bitkisi olarak
yetiştirilir.
Kullanıldığı yerler: Bitkinin kullanılan kısımları, tâze çiçekli
dalları ve tohumlarıdır. Uçucu yağ taşımaktadır. Bu yağ içinde
estragol,linalol, cineol ve pinen vardır. Fesleğen midevî, yatıştırıcı ve
barsallarda gaz teşekkülüne mâni olucu özelliklerinden dolayı % 1-2 lif çay
hâlinde kullanılır. Uçucu yağda da ayni hassalar vardır.İdrar yolları
hastalıklarına karsı tesirlidir. Tohumlarından öksürük kesici olarak istifade
edilir. Baharat olarak salata ve çorbalarda kullanılır. Ete, balığa ve sosise
konur. Süte ve hardala karıştırılır.Anadolu’da aroma vermesi için pekmez yapılırken
içine konulur. Uçucu yağı parfümeride de kullanılır. Ayrıca öksürüğü kesici,
hazımsızlığı ve bas dönmeleri giderici özelliği de bilinir. Ari sokmalarına
karsı da faydalıdır.
Filiskin: (Yarpuz / Mentha pulegium)
Akdeniz bölgesinde yetişen, üzeri tüylü, 10-15 cm boyunda kuvvetli
kokusu olan bir bitkidir. Yaprakları kısa saplı olup, oval seklindedir.
Çiçekleri morumsu pembedir. Terkibinde uçucu yağ (Pul egon) vardır.
Kullanıldığı yerler: Mide ağrılarını keser. Kusma ve bulantıyı
önler. İktidarsızlığı giderir. Vücudun dinç kalmasını sağlar.
Fındık: (Haselnuss / Noisetier / Hazel-tree / Corylus avellana / Cobnut /
Noisetier)
Kuzey yarımkürenin ılıman bölgelerinde yetişen, çalımsı veya alçak
boylu, tek evcikle, erkek ve dişi çiçek ayrı ağaçta, ayrı yerlerde olan
bitkiler. Fındığın erkek çiçekleri tırtılsıdır. Dişi çiçekler ayrı ağaçta ve
tomurcuk hâlinde küçüktür. Genel olarak çiçekler yapraklardan önce açarlar.
Yaprakları yuvarlak, oval veya yürek biçiminde, tüylü, yaprak kenarları
dişlidir. Dişi çiçeklerin çanak yapraklarından olgunlaşan fındıkların
toplanması temmuz ve ağustos aylarındadır. Fındık ağacı türlere bağlı olarak
çalı formunda olduğu gibi, 15-20 m.ye kadar da boylanır. Kültür çeşitlerinin
çoğu 3-4 m boyundadırlar. Bununla beraber bazı memleketlerdeki tek gövdeli ağaç
seklinde yetiştirilir. Fındıklar, meyvelerin iriliklerine ve şekillerine göre
isimlendirilir.
Yurdumuzda yetiştirilen baslıca kültür çeşitleri; tombul fındık,
sivri fındık, badem fındık, kan fındığı ve fosa fındığıdır.
Türkiye’de yetiştiği yerler: Doğu Karadeniz bölgesi (Ordu, Trabzon,
Giresun); Zonguldak, Bolu.
Kullanıldığı yerler: İç fındığın bileşiminde ortalama olarak % 4’ü
su, % 65,4’ü yağ, % 15,6 protein, % 2,6 selüloz, % 0,98 azotsuz ekstram
maddeler ve % 1,55 kül vardır.Yağ ve proteinler bakımından önemli bir besin
maddesidir. Fındık, vitamin bakımından da iyi bir kaynaktır. En fazla Vitamini
bulunur. 100 gram iç fındıkta 0,54 MGK B vitamini, ayrıca az miktarda A ve C
vitaminleri de vardır. Külünde % 0,29 Cad, %35 P ve % 0,0041 Fa bulunur. Zengin
bir besin maddesi olan fındığın 1000 gramı 725 kalori sağlar. Bu özellikleriyle
fındık, bedeni ve zihni yorgunlukları giderir. Vücuda kuvvet verir. Hamilelik
ve variste de tavsiye edilir.
Fındık yağı: Böbrek ağrılarını giderir. Kum ve tas düşürülmesine
yardımcı olur. Barsak solucanlarını düşürür. Mideleri rahatsız olanlar,
damar sertliği olanlar veya yüksek tansiyondan şikayet edenler, çok az
yemelidir.
Frenk maydanozu: (Caerefolium / Chervil / Carfeuil)
Maydanozgillerden, itirli bir bitkidir. Birçok çeşidi vardır.
Kullanıldığı yerler: İdrar ve aybaşı kani söktürür. Basur
memelerinin verdiği şikayetleri giderir. Suyuyla kirpiklere kompres yapılırsa,
uzamalarını sağlar.
Frenküzümü: (Stachelbeere / Groseille / Currant / Ribes rubrum / Currant / Groseille)
Çogunlugu kisin yaprağını döken, bâzıları da her zaman yeşilliğini
muhafaza eden bodur çalılardır. Kökleri saçak seklinde olup, fazla derine
inmezler. Dalları zayıftır. Her sene dipten yeni sürgünler meydana getirir.
Meyveleri küçük salkımlar hâlindedir. Salkımlar üzerinde tâneler yuvarlak ve
çok parlak renklidir. Kabuk yari saydam olduğundan, tânenin içerisindeki
çekirdek fark olunabilir. Meyveler mayhoş ve tatlıdır. Frenküzümü mahsûlünü
dâima genç sürgünler üzerinde verir (budamada bu hususa dikkat etmelidir).
Yaprakları el biçimindedir. Frenküzümü en iyi şekilde mutedil iklimlerde
yetişir. Fazla rutûbetli ve fazla kuru toprakları sevmez. İlkbaharda erken
uyandıkları için, dikimi sonbaharda yapmak iyi netice verir. Bahçe zirâatında
frenküzümü, 1,20x1,40 m aralık ve mesâfeyle dikilmelidir. Budanmayan Frenk
üzümleri iyi mahsul vermezler. Onun için yaslı dalları budanır. Genç sürgünleri
yerlerinde bırakarak iyi bir aralama yapmak gerekir. Köklerden süren piçleri
kesip atmalı, ortada olanlarından bir veya iki tânesini bırakmalıdır. Bırakılan
bu sürgünler fidanı gençleştirir.
Baslıca dört çeşit tanınmış frenküzümü vardır:
1) Küçük kırmızı frenküzümü,
2) Büyük kırmızı frenküzümü,
3) Siyah frenküzümü,
4) Sari frenküzümü.
Bunlardan en makbulü büyük tâneli kırmızı frenküzümüdür. Bu üzüm
çeşidi tesirlidir ve suyu çoktur. Şurup yapmaya elverişlidir. Frenküzümlerini
iyice olgunlaştırdıktan sonra toplamalıdır.
Türkiye'de yetiştiği yerler: Hemen bütün bölgelerde.
Kullanıldığı yerler: İştah açar, hazmı kolaylaştırır. İdrar
söktürür. Vücuda rahatlık verir. Böbreklerdeki tasların düşürülmesine yardımcı
olur. Karında toplanan suyu söker. Karaciğer sisliğini indirir. Şurubu çok
besleyicidir.
Funda: (Süpürgeotu / Erika / Bruyére / Heath / Erica / Galluna vulgaris / Buruyere )
Fundagiller familyasından, alçak boylu, yaprak dökmeyen 500 kadar
çalı türünün ortak adi. Türlerinin bâzıları süs bitkisi olarak kullanıldığı
halde, bâzıları da orman altı zararlı florasındandır. Gök funda (Erıca cinerea)
adli türü, evcil hayvanlar için altlık olarak kullanılır. 1-3 m boyunda, beyaz
renkli güzel kokulu çiçekleri vardır. Erıca scoporia isimli özel bir tür olan
funda, yeşilimsi çiçeklidir. 2-3 m boylu olup, süpürge yapımında kullanılır.
Türkiye’de yetiştiği yerler: Trakya, Marmara ile Anadolu’nun hemen bütün
sâhil bölgelerinde yetişir.
Kullanıldığı yerler: Bâzı türlerinin dalları ipek böcekçiliğinde
askı olarak kullanılır. Cezayir’de yetişen bir türünün köklerinden dünyâca
meşhur “Bruyere” pipolari yapilir. Dallari çali süpürgesi yapiminda, ayrica
yakacak olarak kullanilir. Ihtivâ ettigi “ericolin” isimli bir glikozit
maddesi, idrar yolları taslarına karsı idrar söktürücü olarak, sulu hülâsâ
halinde kullanilir. Funda ayrica, ishal ve böbrek tasları tedavisinde
kullanilir. Zeytinyağı ile hazırlanan merhemi çıban ve egzamada faydalıdır.
Zayıflamak için de kullanıldığı bilinmektedir.
|