Badem: (Echte Mandel / Amandie
/ Almond tree)
Mart ve Nisan ayları arasında beyaz veya pembe renkli çiçekler
açan, 5-12 m yüksekliğinde bir ağaç. Birçok çeşitleri varsa da, tıbbi bakımdan
ikisi mühimdir: Amygdalus communis varyete dulcis (tatlı badem), Amygdalus
communis varyete amara (acı badem). Tohumun lezzeti birincisinde tatlı,
ikincisinde ise acıdır. Yaprakları saplı, parlak, yeşil renkli, kenarları
dişlidir. Çiçekleri yaprakların gelişmesinden önce açar ve kısa saplıdır. Çanak
yaprakları yeşilimsi sari renkli üçgen seklinde, 5 birleşik parçalı, taç
yaprakları beyaz veya pembe renkli 5 serbest parçalıdır. Meyveleri oval
şekilli, yeşil tüylü genellikle bir, bazen iki tohumludur.
Kullanıldığı yerler: Acı ve tatlı badem tohumlarından tazyik usulü
ile yağ elde edilir. Badem tohumlarında yağ, albüminli maddeler, E vitamini;
sekerler ve emulsin isimli enzim vardır. Acı badem tohumları uçucu yağ taşırlar
ve ayrıca siyanogenetik bir glikoz olan amygdalin maddesi ihtiva ederler. Acı
bademin uçucu yağı, iyi bir koku ve tat giderici (balık yağına ilave edilir) ve
hafif bir dezenfektandır. Badem tohumları, badem şurubu hazırlanmasında
kullanılır. Çocuklar için iyi bir müshildir. Kremlerin terkibine girer. Meyve
kabuğu halk arasında boğaz ağrılarına karsı kullanılmaktadır.
Baldıran: (Aguotu / Conium maculatum / Ciques / Hemlock)
Nemli yerlerde yetişen, 1-2 metre boyunda zehirli bir bitkidir.
Gövdesi kalındır. Saplarının alt kısmi erguvani renktedir. Yaprakları büyük,
çiçekleri yayvan ve küçüktür. Ev ilaçlarında kullanılmaz.
Kullanıldığı yerler: Tıpta, özellikle dişçilik alanında kullanılır.
Ağrı kesici, spazm giderici ve siyatik, tetanoz ile epilepsi hastalıklarının
tedavisinde kullanılır.
Baldırıkara: (Venushaar / Frauenhaar / Capillaire /
Maidenhair)
Rutubetli ve serin yerlerde, akarsu kenarlarında, kuyu duvarlarında
ve mağara ağızlarında tesadüf edilen 20-40 cm yüksekliğinde otsu bir bitki.
Venüssaçi da denilmektedir. Yaprakları uzun, ince, parlak, siyah veya
kırmızımtrak-siyah saplıdır. Yaprak parçaları açık yeşil renkli ve böbrek
seklinde olup, uç tarafları loplara ayrılmıştır.
Türkiye’de yetiştiği yerler: Marmara bölgesi, Karadeniz, Ege, Akdeniz
bölgelerinde yetişir.
Kullanıldığı yerler: Bitkinin kullanılan kısımları yapraklarıdır.
Yapraklar bütün yaz esnasında toplanır, taze olarak veya gölgede kurutulduktan
sonra kullanılır. Tıpta çok eskiden beri yumuşatıcı ve balgam söktürücü
özelliğinden dolayı öksürük ve bronşitlerde kullanılır. Baldırıkara şurubu da
yapılır. Şurup, balgam söktürücü olarak faydalıdır. Kabız edici etkisi de
vardır.
Ballıbaba: (Lamium / Lamier / Dead-nettle / Laminum)
Ballıbabagiller familyasından mor çiçekli, pembe, krem veya beyaz
renkli bir bitki. Memleketimizde 27 türü tespit edilmiştir. Çoğu türleri, Bati
ve Güney Anadolu’da yaygındır. Bunun yanında diğer bölgelerde de yer yer
rastlanmaktadır. En çok bilinen ve kullanılan türleri şunlardır:
Beyaz ballıbaba (Lamium album): Türkiye'de yetiştiği yerler: Trabzon
civarı, Bayburt (Kop Dağı), Erzurum, Bingöl dağları ve Rize’dir. Mayıs, eylül
ayları arasında beyaz renkli çiçekler açan, 20-30 cm boyunda, çok senelik bir
bitkidir. Çitler, koru kenarları ve rutubetli yerlerde, ekseriya ısırgan otları
ile beraber bulunur. Gövdeleri dört köseli, dik, tüylü ve içi bostur.
Yaprakları saplı ve tüylüdür. Çiçekleri tüplü ve iki dudaklıdır. Üst dudak
miğfer seklinde, alt dudak üç lopludur.
Sarı ballıbaba (Lamium galeobdolon): Çiçekleri sarı
renktedir. İstanbul ve çevresinde bulunur.
Benekli ballıbaba (Lamium maculatun): Çiçekleri kırmızı renkli,
yapraklar beyaz ve siyah beneklidir. Kastamonu (Gavurdağı)da bulunur.
Kırmızı ballıbaba (Lamium purpureum): 10-30 cm boyunda otsu
bir bitkidir. Çiçekleri pembe renkli ve küçüktür. Kabız ve yaraları iyi edici
özellikleri vardır. Nezleye karşı iyi gelir. Memleketimizde çok yayılmıştır.
Kullanıldığı yerler: Bitkinin kullanılan kısımları çiçekleri ve
çiçekli dallarıdır. Çiçekler açılmaya başladıkları esnada toplanır ve gölgede
kurutulur. Hafif kabız ve kan kesici özelliği vardır. İdrar yolları hastalıklarında
da kullanılmaktadır. Bütün ballıbaba çiçeklerinden Anadolu’da aynı şekilde
istifade edilmektedir
Bamya:(Okra / Ocker / Bamia / Gombo / Bamias / Okra / Gumbo)
Mutedil iklimlerde yıllık, sıcak iklimlerde ise, bir kaç defa
yetiştirilebilen, boyu 1-2 metreye kadar uzayan, yaprakları asma yaprağına
benzeyen, meyvesi beş bölmeli, tohumları yuvarlak ve yeşilimtrak gri renkte bir
sebze.
Türkiye’de yetiştiği yerler: Memleketimizde sebze olarak hemen her yerde
yetiştirilmektedir. Akdeniz çevresi, en müsait ve önemli yetişme bölgesidir.
Türkiye’nin Erzurum, Kars gibi soğuk ve yüksek yerleri hariç, hemen her yerinde
yetiştirilebilmektedir. En çok Akdeniz ve Ege bölgesindeki ovalar ile Amasya’da
ziraatı yapılır. Memleketimizde, Sultani, Amasya ve Balıkesir bamya çeşitleri
tanınmıştır.
Kullanıldığı yerler: Faydalı bir sebzedir. Yas veya kuru olarak
sarf edilir. Konserveleri de yapılır. Meyveleri müsilajlıdır. Kabızlık tedavisi
ve barsakların düzenli çalışması için faydalıdır
Banotu:(Bilsenkraut / Jusquame / Herbane / Konca / Bangootu /Hyoscyamus
niger)
Yumuşak tüylü, otsu bir bitki. Gavurhaşhaşı adıyla da anılmaktadır. Yaprakları
yumuşak, saplı veya sapsızdır. Çiçekleri sapsız veya kısa saplıdır. Taç
yaprakları alt tarafta tüp seklinde, üst tarafta biraz eğri olarak genişlemiş
ve yayılmış olup, tepede beş lopludur. Meyve çok tohumlu ve bir kapakla açılıp
tohumlarını saçan bir kapsüldür.
Memleketimizde altı banotu türü bilinmekle beraber, bu türlerden
yalnız Hyoscyamus niger (Siyah banotu) ile H.muticus (Mısır banotu) tedavi
sahasında kullanılmaktadır. Mısır banotu memleketimizde Malatya civarında
bulunmaktadır. Bilhassa alkaloit endüstrisi için önemlidir. Siyah banotu hemen
bütün Anadolu ve Trakya’da bulunur. Tıbbi maksatlar için kullanılır.
Hyoscyamus niger (Siyah banotu): Mayıs-eylül ayları arasında sarımsı
renkli çiçekler açan, 30-80 cm boylarında, 2 senelik, otsu ve özel kokulu bir
bitkidir. Gövdeleri dik, basit veya dallanmış ve yapışkan tüylüdür. Yaprakları,
donuk yeşil renkli, kenarları girintilidir. Çiçekler çok kısa saplıdır. Çanak
yaprakları tüp seklinde, üzeri damarlıdır. Taç yaprakları huni seklinde, beş
parçalı, kirli sarı renkli ve mor damarlıdır. Meyveleri çanak yapraklar tarafından
sarılan, kapak ile açılan bir kapsüldür. Bu kapsül içinde gri esmer renkli,
oval veya böbrek şeklinde, üzerinde küçük çukurcuklar bulunan çok miktarda
tohum bulunur.
Türkiye’de yetiştiği yerler: Memleketimizde altı türü vardır.Hemen hemen
her tarafta, tarla ve yol kenarlarında tesadüf edilir.
Kullanıldığı yerler: Bitkinin kullanılan kısmi; yaprakları, kökü ve
tohumlarıdır. Yapraklar, bitki çiçekli iken toplanır ve kurutulur. Tohumlar
tamamen olgunlaştıktan sonra alınır, güneşte veya daha iyisi 40-50 derecelik
fırınlarda kurutulur. Yaprak, tohum ve bilhassa köklerde alkaloitler
bulunmaktadır. Kuvvetli bir uyuşturucu ve ağrı kesicidir. Bazı müshillerin
tesir edebilmesini kolaylaştırır. Çeşitli merhemlerin terkibinde
kullanılmaktadır. Bilmeden kullanıldığında sık zehirlenmelere sebeb olan bir
bitkidir.
Behmen: (Kavzakökü / Centaurea behen / Parsnip / Panais)
Turpa benzer otsu bir bitkidir. 20 Ocak ile 20 Şubat arasında çiçek
açar. Çiçeğinin rengine göre, Kızılbehmen ve Akbehmen adlarında iki türü vardır.
Kullanıldığı yerler: Basur memelerinden doğan şikayetleri giderir.
Bergamot: (Bergamot Orange / Bergamote / Bergamot / Citrus Bergamia)
Ortalama 4 m boyunda bir ağaç. Esas vatani Bati Hindistan’dır.
Yaprakları uzun ve koyu yeşildir. Çiçekleri beyaz renkli ve küçük olup,
meyveleri küre veya armut biçiminde, 5-7 cm çapında etli kısmi ekşi lezzetli,
kabuk kısmi limon sarısı renklidir. Eskiden Antalya bölgesinde geniş çapta
yetiştirilmekteydi. Zamanla bu bölgede Bergamot’un yerini diğer turunçgiller
aldı. Bununla beraber halen Antalya civarında bu tür az miktarda bulunmakta ve
meyvelerinden reçel yapılmaktadır. Bergamot esansının sanayideki önemi
sebebiyle yer tekrar yetiştirilmeye başlanmıştır.
Türkiye’de yetiştiği yerler: Antalya bölgesi.
Kullanıldığı yerler: Meyve kabuklarından sıkma usulü ile Bergamot
esansı elde edilmektedir. Yeşilimtrak sarı renkli, hoş kokulu ve acı lezzetli
bir sıvıdır. Parfümeri (ıtriyat) sanayinde kullanılmaktadır. Usaresinden
kalsiyum nitrat ve sitrik asit elde edilir. Koku vermesi için bazen çaylara da
karıştırılır. Ayrıca çeşitli yörelerimizde reçeli yapılarak kışın yenilir.
Biberiye: (Rosmarin / Romarin / Rosemary / Kusdili otu / Rosmarinus
officinalis)
Bütün ilkbahar ve yaz boyunca soluk-mavi renkli çiçekler açan, 1-2
m yüksekliğinde, kışın yapraklarını dökmeyen bir bitki. Gövdeleri dik ve çok
dallıdır. Yaprakları mızrak gibi, etli ve yeşil renklidir. Çiçekleri dalların
uçlarında, yaprakların tabanlarında bulunur. Meyveleri esmer renkli ve
fındıksıdır. Kuşdili olarak da bilinir.
Türkiye’de yetiştiği yerler: İstanbul, Ege ve Akdeniz bölgelerinde
bahçelerde süs bitkisi olarak yetiştirilir.
Kullandığı yerler: Yaprakları ile bundan elde edilen yağı
kullanılır. Yaprakları ve çiçekli dallar yaz mevsiminde toplanır ve açık havada
kurutulur. Yapraklar ve çiçeklerinden uçucu yağ, tanen, acı maddeler, organik
asitler ve glikozit elde edilir. Mide ve barsak uyarıcısı, idrar söktürücü ve
safra artırıcı etkisi vardır. Uçucu yağ, uyarıcı olarak haricen kullanılır.
Birçok preparatların terkibine girer. Ayrıca hazımsızlığı gideridir.
Çarpıntıları keser. Yarım baş ağrılarını (migren) keser. İdrar ve adet
söktürür.
Böğürtlen: (Brombeerstrauch, Brombeere, Mure sauvage, muron, Ing.
Bramble, blackberry)
Haziran-eylül ayları arasında, beyazımsı veya pembemsi renkli
çiçekler açan, yüksek boylu, çok senelik, dikenli ve çalı görünümünde bir
bitki. Ekilmemiş yerlerde, çit, yol ve hendek kenarlarında çok bulunur.
Gövdeleri silindir şekilli, içi dolu, odunlu ve dikenli dallar, önce dik, sonra
aşağı doğru kıvrık. Yapraklar saplı, kenarları dişli, alt yüzeyleri tüylüdür.
Yaprak sapında, uçları geriye doğru kıvrık dikenler bulunur. Çiçekler dalların
ucunda toplanmıştır. Meyve; birçok kısmi, meyvelerin bir araya gelmesiyle
meydana gelmiş küre biçiminde bir birleşik meyvedir. Rengi önce yeşil, sonra
kırmızı ve daha sonra olgunlukta siyahımtraktır.
Türkiye'de yetiştiği yerler: Marmara bölgesi-Bati Anadolu ve Dogu
Karadeniz.
Kullanıldığı yerler: Kullanılan kısımları yaprakları ve çiçek tomurcuklarıdır.
Yapraklar bitki çiçek açmadan toplanır ve gölgede kurutulur. Yapraklarda tanen
ve organik asitler ihtiva eder. Hafif kabız edici özelliği olmakla beraber; diş
etleri, bademcik ve boğaz iltihaplarında, ishal ve basurda kullanılmaktadır.
Böğürtlenin 70 kadar türü vardır. Türkiye'nin çeşitli bölgelerinde yetişen
türlerine Rubus tomentosus, R. discolor misal verilebilir.
|